Sinds de publicatie van Met een kilo semtex leg je heel Nederland een maand plat is de interesse voor de beveiliging en bescherming van onze energievoorziening sterk toegenomen. De praktijk van de oorlog in de Oekraïne en het stijgend aantal incidenten met hybride oorlogvoering in West-Europa geven daar ook alle aanleiding toe. Zonder energie valt alles stil. Niet voor een paar dagen, maar langdurig. Daartegen zullen noodpakketten -of ze nu drie of acht dagen moeten overbruggen- weinig helpen. Opmerkelijk genoeg richten beleidsmakers en deskundigen hun aandacht tot dusver vooral op reactieve maatregelen, zoals de bescherming tegen cyberaanvallen, bewaking van schakelstations, bescherming tegen aanvallen door middel van drones e.d. Dat mag nodig zijn, maar verandert niets aan de aantrekkelijkheid van onze energie infrastructuur als doelwit.
Oekraïne laat zien hoe kwetsbaar grootschalige elektriciteitsproductie en -distributie zijn. Zo ligt het cluster van zes kerncentrales in Zaporisja, met 5700MW verreweg de grootste productielocatie van het land, sinds 2023 stil. Sindsdien is een hoeksteen van de Oekraïense energiestrategie: decentralisatie en verhoging van het aandeel duurzame en goed gespreide elektriciteitsproductie uit wind en zon, met een backup van kleinschalige gas- en warmtekrachtcentrales en batterijen. Exact de strategie waar ik in 2024 ook voor pleitte, in combinatie met de terugvaloptie van regionaal eilandbedrijf.
In Nederland is de afgelopen jaren de uitrol van decentrale windparken en zonneproductie juist afgezwakt, deels door de problematiek van de netcongestie. Minstens zo’n grote rol speelde echter de angst van beleidsmakers voor de fanatieke tegenstanders van investeringen in zon en wind, op lokaal niveau vaak gesteund door NIMBY-sentimenten. De tegenstanders realiseren zich niet dat ze hiermee de goedkoopste optie tegen hybride oorlogvoering frustreren en zichzelf op kosten jagen. Een hoger aandeel decentrale productie verlaagt trouwens ook de netkosten, een ander hoofdpijndossier van de elektriciteitssector. Tenslotte zou het ook helpen als al die huishoudens die geïnvesteerd hebben in zonnepanelen en een plug-in thuisbatterij weten dat die niet meer werken als de netstroom wegvalt, tenzij de huisinstallatie daarop is ingericht.
In het recente rapport Autonoom en veilig van de Topsector Energie komt het woord decentraal vijf keer voor. Er wordt gewezen op de potentie van decentrale gelijkspanningsnetten als veiligheidsmaatregel: deze netten gebruiken minder complexe techniek en zijn daardoor minder kwetsbaar. Eens, maar de installed base aan wisselstroom infrastructuur is zó groot, dat deze transformatie peperduur en tijdrovend is. De tweede en derde optie die het rapport benoemt zijn het bufferen van energie in batterijen (inclusief de benutting van bestaand elektrisch wagenpark) of waterstof. Dat past allebei prima bij verduurzamingsdoeleinden en is ook goed schaalbaar. De groei van decentrale duurzame elektriciteitsproductie wordt in Autonoom en Veilig niet als interessante veiligheidsoptie benoemd.
Wat doet het kabinet met dit advies? In de stapel van honderden Prinsjesdagstukken ontving de Kamer op 15 september de kabinetsreactie (29023-725) op Autonoom en veilig. Daarin is één alinea gewijd aan decentrale productie en opslag: “Het kabinet zet in op het bevorderen van het gebruik van decentrale energievoorzieningen binnen het energiesysteem. Via onder andere thuisbatterijen, home energy management systemen (HEMS), de nieuwe generatie slimme meters (DSMR 6), laadinfrastructuur, zon-pv systemen en lokale windmolenparken wordt Nederland decentraal voorzien in de energiebehoefte.”
Dat is een eerste teken van voortschrijdend inzicht, maar het huidige Nederlandse beleid doet het tegenovergestelde. Zo wordt er bij de ambitie om twee 1800MW kerncentrales te bouwen gekozen voor concentratie op één locatie in Zeeland of Groningen. Plekken waar de lokale vraag zeer beperkt is, dus grootschalig elektriciteitstransport onvermijdelijk. Ook de elektriciteitsproductie van de grote windparken op de Noordzee wordt zoveel mogelijk gebundeld afgevoerd en aangeland bij bestaande knooppunten van het hoogspanningsnet, wat gerichte aanvallen op die knooppunten nóg aantrekkelijker maakt. Het positieve effect van de productie van waterstof op de leveringszekerheid wordt in de kabinetsreactie op Autonoom en veilig niet benoemd.
Mooi dat de aandacht voor de beveiliging van onze energievoorziening toeneemt. Nu nog wat integraler gaan denken, dan slaan we twee vliegen in één klap.
