De overheid is (eind)verantwoordelijk voor een behoorlijk functionerend toezicht en handhaving van onze wetgeving. De praktijk is dat overheden daar niet sterk in zijn. Deels omdat het laag scoort in de belangstelling van volksvertegenwoordigers. Deels doordat overheden dubbele petten op hebben. En tenslotte speelt ook een gebrek aan innovatie in het toezicht- en handhavingsbeleid een rol, waardoor nieuwe vormen van strategisch gedrag onbestraft blijven.
Dit weekend kwamen maar liefst drie voorbeelden van beroerde handhaving voorbij:
Hoe de Vinkeveense Plassen werden omgevormd tot een illegaal recreatiepark (Trouw, 24 mei 2025). Een van de blauw-groene longen in de Randstad is in de loop van de jaren veranderd in een eilanden-villapark. Gemeente en provincie staken geen vinger uit naar eigenaren van legakkers (eilandjes ontstaan door turfwinning) die -illegaal- steeds grotere en luxere vakantiewoningen neerzetten. Toen ik in 1995 Statenlid werd in de Provincie Utrecht wist het provinciebestuur al van deze praktijk. Toch greep het niet in. Waarom niet? Een hoog aandeel statenleden komt uit het landelijk gebied: daar is de opkomst bij statenverkiezingen hoger, net als het marktaandeel van rechtse partijen. Het is met name hún achterban die lak heeft aan bestemmingsplannen. Zij oefenen druk uit op lokale wethouders en raadsleden om een oogje dicht te knijpen. Hun vrienden in provinciale staten zorgen ervoor dat de provincie zijn waakhondfunctie niet al te nauw neemt. En als de bouwsels er vijf jaar of langer staan ga je roepen dat door het jarenlang gedogen handhaving niet langer proportioneel is.
Als het zonnepark er ligt, blijkt het vaak toch niet zo natuurvriendelijk (Trouw, 24 mei 2025). Afspraken over natuurvriendelijke inpassing van zonneparken, zoals hagen, bloemrijke graslanden en insectenhotels worden niet nageleefd, zo toonde onderzoeker Merel Enserink van Wageningen University & Research aan in haar promotieonderzoek: “Gemeenten stellen allerlei eisen aan zonneparken om landschap en natuur te beschermen, maar de ontwikkelaars weten dat daar nauwelijks op wordt gecontroleerd. Als de vergunning eenmaal binnen is, kleden ze hun plannen uit vanwege de kosten. Of ze passen het ontwerp aan om de stroomopbrengst te vergroten. De panelen komen dichter op elkaar te staan waardoor de bodem minder licht en water opvangt.”
Slapeloos door Schiphol? Jammer, jij telt niet mee (NRC, 24 mei 2025). Het economisch belang van Schiphol is groot en de lobby van de luchtvaart, zowel in Den Haag als Brussel, is intensief. Logisch dat deze casus de overtreffende trap is van het gapend gat tussen wet en werkelijkheid. De combinatie van schoonrekenen, de andere kant opkijken en gedogen is hier in drie decennia geperfectionneerd. Het uitstekend gedocumenteerde artikel toont voor de zoveelste keer aan dat de wettelijke bescherming tegen geluidoverlast hier een papieren werkelijkheid is. Zo’n 260.000 bewoners worden door het vliegverkeer blootgesteld aan een geluidsniveau dat volgens de wereldgezondheids-organisatie kan leiden tot gezondheidsklachten als hart- en vaatziekten. De bewoners van de 55.000 nieuwbouwwoningen die er tussen 2005 en 2024 bij kwamen in het invloedsgebied van Schiphol worden in de rekensommen over geluidoverlast niet meegeteld. Behalve de rijksoverheid speelt ook de Europese Unie een kwalijke rol in het tegenhouden van betere bescherming voor omwonenden.
Ik ben als bestuurslid van een publieke toezichthouder op bouwkwaliteit (TloKB) natuurlijk niet geheel onbevooroordeeld over dit onderwerp. Maar ik durf desondanks wel de stelling aan dat labbekakkerig toezicht op de naleving van wetgeving en zijn overtreffende trap gedogen een van de oorzaken is van het teruglopend vertrouwen in de overheid. Om hier een eind aan te maken moet het toezicht structureel op grotere afstand van overheden-met-dubbele-pet gezet gezet worden. Inclusief een budget dat voldoende is om de pakkans substantieel te maken. En een sanctieinstrumentarium dat voldoende geld in het laatje brengt om de toezicht- en handhavingsorganisatie te financieren. Helemaal conform het beginsel: de vervuiler/ASO betaalt.
Meer lezen: dossier vergunningverlening, toezicht en handhaving: toezien op publieke belangen.
Paulus Jansen 